مطالعات فرهنگی و رسانه

ارنستو لاکلا و شانتال موفه در حوزه فلسفه سیاسی، مفاهیم فوکو را با دیدگاه­های دیگران درآمیختند و نظریه گفتمان خود را شکل دادند. آنها با تلفیق دیدگاه­های مختلف نظریه پساساخت گرایانه­ای ارائه دادند که بر اساس آن همه پدیده­های اجتماعی تحت تاثیر فرایندهای گفتمانی شکل می­گیرند (سلطانی، 1384: 26). نظریه لاکلا و موفه ریشه در سنت نظری ساخت­گرا یعنی مارکسیسم و زبان­شناسی سوسوری دارد. "مارکسیسم مبنای اندیشه در امر اجتماعی را برای این نظریه فراهم می­آورد و زبان­شناسی ساخت­گرای سوسور نظریه معنایی مورد نیاز این دیدگاه را در اختیار قرار می­دهد" (همان، 71). لاکلا و موفه از طریق بازخوانی و ساختارشکنی نظریه­های متفکرانی چون مارکس، گرامشی، آلتوسر، فوکو، لاکان، سوسور و دیگران نظریه گفتمان خود را در کتاب هژمونی و استراتژی سوسیالیستی ارائه داده­اند.

این نظریه بر آن است تا از همه امور اجتماعی برداشتی گفتمانی ارائه دهد؛ فعالیت­ها و پدیده­ها وقتی قابل فهم می­شوند که در کنار مجموعه­ای از عوامل دیگر در قالب گفتمانی خاص قرار گیرند. هیچ چیزی به خودی خود دارای هویت نیست، بلکه هویتش را از گفتمانی که در آن قرار گرفته است کسب می­کند (سلطانی، 1384: 72). گفتمان از نظر آنها حوزه­ای است که مجموعه­ای از نشانه­ها در آن به صورت شبکه­ای در می­آیند و معنایشان در آن جا تثبیت می­شود. معنای این نشانه­ها به علت تفاوتشان با یکدیگر تثبیت می­شود. در نظر آنها خلق معنا به مثابه یک فرایند اجتماعی شامل عمل تثبیت معناست. ما مداوما از طریق قرار دادن نشانه­ها در شبکه روابط نشانه­های دیگر تلاش می­کنیم تا معنایشان را تثبیت کنیم (همان، 6-75). سوسور معنای نشانه­ها را از طریق قرار دادن در درون شبکه­ای از نشانه­ها، که مجموعا یک نظام را تشکیل می­دهند، بدست می­دهد نه با برقراری ارتباط بین نشانه با جهان خارج و جهان مصداق­ها. لاکلا و موفه نیز با بهره­گیری از این نگرش سوسوری با دیدگاه­های تقلیل­گرایانه به مخالف بر خاسته­اند. به عنوان مثال آنها نگرش مارکسیستی را هسته­زدایی می­کنند و آن هسته مشترک را که به همه پدیده­های دیگر هویت و معنا می بخشد از بین می­برند. از این رو به اعتقاد لاکلا و موفه دیگر هیچ چیزِ بنیادینی وجود ندارد که به تعبیر پدیده­ها معنا و هویت بخشد، بلکه هویت هر چیزی در شبکه هویت­های دیگری که با هم مفصل­بندی[1] شده­اند کسب می­گردد.

مفهوم مفصل­بندی نقش مهمی در نظریه گفتمان دارد. عناصر متفاوتی که جدا از هم شاید بی­مفهوم باشند، وقتی در کنار هم در قالب یک گفتمان گرد می­آیند هویت نوینی را کسب می­کنند. لاکلا و موفه برای ربط دادن و جوش دادن این عناصر به همدیگر از مفهوم مفصل­بندی سود می­جویند، به عبارت دیگر مفصل­بندی به گردآوری عناصر مختلف و ترکیب آنها در هویتی نو می­پردازد (همان ، 73). هر عملی که میان عناصر پراکنده ارتباط برقرار کند به نحوی که هویت و معنای این عناصر هر دو نتیجه این عمل اصلاح شده و تعدیل شده شود مفصل­بندی است (حسینی­زاده، 1383). در نگاه این دو اندیشمند، امور اجتماعی هم گستره با امور گفتمانی­اند و اینکه امور فراگفتمانی هیچ نقش سازنده­ای در جهانی که می­شناسیم ندارند. این به معنای انکار وجود جهان فراگفتمانی نیست، بلکه منظور این است که مواد و اشیاء گفتمانی بی­شکل­اند و از این رو قابل دریافت و فهم توسط ما نیستند. بنابراین مفصل­بندی به گردآوری اجزاء مختلف و ترکیب آنها در یک هویت جدید اشاره دارد (تاجیک، 1378: 146).

معنای نشانه­ها در درون گفتمان حول یک نقطه مرکزی[2] به طور جزئی تثبیت می­شود. نقطه مرکزی نشانه برجسته و متمایزی است که نشانه­های دیگر در سایه آن نظم پیدا می­کنند و به هم مفصل­بندی می­شوند. گفتمان تلاش می­کند از لغزش معنای نشانه­ها جلوگیری کند و آنها را در نظام معنایی یک دست به دام بیندازد (همان، 77).

در این دیدگاه هیچ گفتمانی نمی­تواند هرگز کاملا شکل بگیرد و تثبیت شود، زیرا هر گفتمانی در نزاع با گفتمان­های دیگری است که سعی دارند واقعیت را به گونه­ای دیگر تعریف کنند و خط­مشی­های متفاوتی برای عمل اجتماعی ارائه کنند. هیچ یک از رویکردهای تحلیل انتقادی گفتمان و همچنین نظریه گفتمان لاکلا و موفه نگرش سنتی به فرد به عنوان یک سوژه خودمختار را نمی­پذیرند، از نظر آنها سوژه­ها را باید به مثابه موقعیت­های سوژه در یک ساخت گفتمانی فهمید. بنابراین سوژه همواره تکه تکه است و هیچ گاه خودش را باز نمی­یابد. سوژه هویت خود را از طریق بازنمایی در یک گفتمان و انتساب به یک موقعیت گفتمانی می­یابد. در این دیدگاه کل حوزه اجتماع نظامی تصور می­شود که در آن معنا تولید و باز تولید می­شود، حوزه اجتماع از نظر آنها همانند نظامی نشانه­­شناختی است که حول مبارزه بر سر تعریف نشانه­ها و تلاش برای تثبیت معنای آنها می­گردد. در این دیدگاه گفتمان نظام معنایی است که همه پدیده­های اجتماعی را تولید می­کند و به آنها معنا می­بخشد. به عبارت دیگر خارج از چارچوب گفتمان هیچ چیزی قابل فهم نیست (همان، 91).

غیریت­سازی اجتماعی[3]، برجسته­سازی[4] وحاشیه­رانی[5] و هژمونی از اصطلاحاتی هستند که لاکلا و موفه در نظریه خود استفاده کرده­اند.

در غیریت­سازی اجتماعی هر گفتمانی ضرورتا نیاز به گفتمان رقیب دیگری دارد تا به واسطه آن هویت یابد. هیچ جامعه یکدستی را نمی­توان تصور کرد که در آن فقط یک گفتمان و یا به عبارت دیگر تنها یک نوع جهان­بینی و طرز تفکر حاکم باشد. هر گفتمانی به منظور هویت یافتن به ناچار شروع به تولید دشمن برای خود می­کند. به این ترتیب کلیه نهادهایی هم که وابسته به یک گفتمان­اند به واسطه همان غیرها هویت می­یابند. این غیریت­سازی­های گفتمانی در کردار نهادهایی مانند رسانه­های جمعی، رادیو، تلویزیون و مطبوعات به خوبی نمایان می­شود. بر اساس همین ذهنیت دو گانه، کلیه رفتارها و کردارِ سوژه­ها به گونه­ای شکل می­گیرد که او تمامی پدیده­ها را در قالب دو گانه ما/ آنها می­ریزد و این دوگانگی به صورت برجسته­سازی و حاشیه­رانی در کردار و رفتار سوژه­ها نمایان می­شود. ما برجسته شده و آنها به حاشیه رانده می­شوند. بنابراین هویت­یابی به واسطه غیریت­سازی و غیریت­ها به کمک برجسته­سازی و حاشیه­رانی شکل می­گیرند (همان، 2-111). غیرها شرایط امکان ایجاد هویت را فراهم می­آورد و هم آنرا تهدید می­کند و هم در معرض نابودی قرار می­دهد. در واقع، فرآیند حاشیه­رانی و برجسته­سازی راه­هایی برای حفظ و تداوم قدرت و سلطه است. بدین طریق قدرت هم معنای مورد نظر خود را تولید می­کند و هم با به کارگیری ابزارهای مختلف دشمن و غیر را حذف و طرد می­کند. به کمک همین سازوکار است که قدرت پس یک گفتمان با تاثیرگذاری بر ذهن سوژه­ها اقدام به تولید اجماع و تعریف نشانه­ها به شیوه­ای خاص می­کند و در واقع مدلول خاصی را به دال مرکزی گفتمانی نزدیک می­کند و آنرا هژمونیک می­کند.

برجسته­سازی و حاشیه­رانی دارای دو صورت نرم افزاری و سخت­افزاری است. برجسته­سازی­ها و حاشیه­رانی­های نرم­افزاری در قالب زبان و برجسته­سازی­ها و حاشیه­رانی­های سخت­افزاری به صورت­های مختلفی چون توقیف، حبس، اعدام، ترور، تظاهرات خیابانی و مانند آن نمود پیدا می­کند. در واقع کل حوزه اجتماع و پدیده­های اجتماعی عرصه برجسته_­سازی­ها و حاشیه­رانی­های میان گفتمان است. برجسته­سازی و حاشیه­رانی سازوکاری است که به واسطه آن گفتمان­ها سعی می­کنند نقاط قوت خود را به برجسته سازند و نقاط ضعف خود را به حاشیه براند و پنهان کنند و بالعکس نقاط قوت غیر یا دشمن را به حاشیه برانند و نقاط ضعف آن را برجسته سازند (همان، 113). لاکلا و موفه مفهوم ایدئولوژی را کنار گذاشته و به جای آن مفهوم گفتمان را جایگزین کرده­اند، در نتیجه صحبت از گفتمان­های مختلف در عرصه اجتماع است، گفتمان­هایی که لزوما درست یا نادرست نیستند بلکه همواره با هم در حال رقابت­اند.

غیریت­سازی جایی یافت می­شود که گفتمان­ها با هم برخورد کنند، اما غیریت­سازی همواره تداوم ندارند و از طریق مداخله هژمونیک محو می­شوند. هژمونی و ساختارشکنی دو روی یک سکه­اند. هژمونی باعث نزدیک شدن دالی به مدلولی خاص و ثبات نسبی معنای یک نشانه می­شود ولی ساختارشکنی با انتساب مدلول و معنایی متفاوت به آن دال، مدلولی را که گفتمان رقیب به آن چسبانده بود را دور می­سازد و آن دال را باز تعریف می­کند و بدین ترتیب هژمونی آن گفتمان مورد نظر را می­شکند. هدف از تحلیل گفتمان، شکستن ساختارهایی است که ما آنها را طبیعی می­انگاریم و جدی نمی­گیریم. تحلیل گفتمان می­خواهد نشان دهد که نظم موجود در جهان حاصل فرآیندهای سیاسی است که دارای پیامدهای اجتماعی­اند (همان، 5-94).یکی دیگراز اصطلاحات این نظریه رسوب شدن است، رسوب شدن[6] گفتمان به این معناست که گفتمان رسوب شده عینی و طبیعی به نظر می­رسد و جایگزین­های آن فراموش می­گردند (حسینی زاده، 1383).

در این نگاه هژمونی درباره این است که کدام نیروی سیاسی درباره شکل­های مسلط رفتار و معنا در یک زمینه خاص اجتماعی تصمیم خواهد گرفت (تاجیک، 1378: 146). اگر مدلول خاصی به دالی نزدیک شود و در نتیجه بر سر معنای خاص برای یک دال در اجتماع اجماع حاصل شود، آن دال هژمونیک می­شود و با هژمونیک شدن دال­های یک گفتمان، کل آن گفتمان به هژمونی دست پیدا می­کند. هژمونیک شدن یک نشانه به این معناست که معنای آن در سطح وسیعی در افکار عمومی مورد پذیرش قرار گرفته است و یا در واقع نوعی انسداد هر چند موقتی در معنای نشانه به وجود آمده است. در این حالت هژمونی حاصل می­شود. در واقع هژمونی به کمک ثبت معنا حاصل می­شود. از این رو موفقیت طرح­های سیاسی را به واسطه توانایی­شان برای ثبت نسبی معنا در بافتی مشخص و محدود می­توان سنجید. "نظریه­پردازان گفتمان این را هژمونی می­نامند" (سلطانی، 1384: 83).

لاکلا و موفه و معنای هویت

همانطور که بیان شد از نظر لاکلا و موفه همه چیز در گفتمان وجود دارد و به عبارت دیگر هیچ چیزی خارج از گفتمان نمی­تواند حائز معنا باشد. از نظر این دو هویت­ها (حداقل در عصر کنونی) به شدت از طریق تعارضاتی که در گفتمان­ها نمود پیدا می­کنند شکل می­گیرند. در نظریه گفتمان، فرد به مثابه یک سوژه خود مختار و آزاد وجود ندارد و به بیانی آلتوسری مردم توسط گفتمان­ها استیضاح می­شوند و در موقعیت­های خاص سخن­گویی قرار می­گیرند و «سوژه­ها را باید به مثابه موقعیت سوژه در یک ساخت گفتمانی فهمید» (فیلیپس و یورگنسن، 2002: 40) و از آنجایی که هیچ گفتمانی کاملا تثبت شده و تعیین یافته نیست، از این رو سوژه و یا به عبارتی هویت­ها نیز هیچ گاه نمی­توانند تعیین یابند و هیشه در حال تغییر و دگرگونی هستند. لاکلا علت چنین دگرگونی­هایی را در تعارضات بین گفتمان­ها می­داند و از این رو به نظر وی هویت یک امر کاملا سیاسی است.  «به طور کلی بازتولید معنا و تغییر نحوه انتساب معنا اعمالی سیاسی­اند. نباید از سیاست در نظریه گفتمان تعریف محدودی مانند سیاست به شکل حزبی آن ارائه کرد؛ بلکه به عکس مفهوم گسترده­ای است و به رفتاری اشاره دارد که طی آن پیوسته امر اجتماعی را به گونه­ای می­سازیم که سایر شیوه­ها را طرد می­کند» (یورگنسن و فیلیپس، 1383: 71).

استوارت هال نيز به بسط نظریه­های لاکلا در حوزه هویت پرداخته است. هال در اين رابطه معتقد است كه "ما بایستی درباره هویت به مثابه یک «محصول» بیاندیشیم که هیچ گاه کامل نیست، همیشه در جریان است و همیشه درون بازنمایی و نه بیرون از آن ساخته می­شود" (Hall,1998:14).

این امر به این معناست که هویت اشخاص و صفات آنان صرفا کارکردی از جایگاه آنان در جامعه است و هویت محصول نیروهای اجتماعی و فرهنگی است. در این دیدگاه،" ما اساسا حاملانی هستیم که جامعه و فرهنگ از طریق ما خودشان را بیان می­کنند" (Ibid, 93).

هال (1996) در مقاله­ایی تحت عنوان «چیستی هویت­های فرهنگی» به تفسیر و توضیح هویت و در نهایت پرسش از آن آغاز می­کند. وی به بحث «بحران هویت» در عصر حاضر می­پردازد و اینکه چه چیزی در عصر حاضر باعث این بحران شده و پیامدهای آن چیست.

استوارت هال برای تحلیل هویت­ (به ویژه هویت­های نژادی و قومی) کار خود را با پرسش از بازنمایی آنها در رسانه­ها آغاز می­کند. هال در مورد این پرسش که مای واقعی چه کسی است، با توصیف فرآیند خود-هویت­یابی می­اندیشد. هال تاریخی روائی از پسااستعمار را توصیف می­کند که مهاجر و سیاه پوست­بودن دو هویتی هستند که برحسب تفاوت و جابه­جایی پیش­بینی می­شوند. هال برای بیان منطق هویت از مفهوم هژمونی گرامشی نیز سود می­جوید و در این امر به شدت متاثر از لاکلا است. تاثیر گرامشی بر استوارت هال تنها محدود به تحلیل رسانه­ها نمی­شود، بلکه بر تاملات وی درباره صورت­بندی­های سیاسی، نژادی و قومی معاصر نیز تاثیرگذار بوده است. هال معتقد است که گرامشی «عمدتا از نظریه برای تفسیر موارد تاریخی یا پرسش­های سیاسی عینی استفاده می­کرد و یا درباره مفاهیم عمده برحسب کارکرد آنها در موقعیت­های خاص انضمامی می­اندیشید (Hall,2004:413b). «وی از هژمونی برای توصیف بسیاری از ایده­های رهبری و روابط بین طبقات مختلف استفاده می­کند» (Helen, 2004:46). بنابراین هژمونی، فریبندگی رضایت را به منظور به دست آوردن و حفظ قدرت توصیف می­کند. هال در تاویل هژمونی مفهوم مقاوت را کشف می­کند و به همین جهت قدرت هژمونیک را از نوع قهرآمیز متمایز می­کند.

به همين جهت در اين پايان­نامه عمدتا بر نظريات لاكلا و موفه در باب گفتمان و هويت تكيه خواهد شد به اين صورت كه سعي خواهد شد گفتمان رسمي جنگ در طول سه دهه در رابطه با ساير گفتمان­ها مورد بررسي قرار گيرد و منش و شيوه رفتار اين گفتمان با ساير گفتمان­ها مورد تحليل قرار خواهد گرفت. همچنين نحوه شكل­گيري هويت و برساخت سوژه در درون اين گفتمان نيز مد نظر قرار خواهد گرفت. به عبارت ديگ در اين پايان نامه هويت يك گفتمان بر اساس رابطه­اش با ساير گفتمان­ها مورد بررسي قرار مي­گيرد.